Jak liczona jest średnia krajowa (przeciętne wynagrodzenie)?

Współczesna ocena sytuacji ekonomicznej kraju wymaga stosowania wiarygodnych wskaźników makroekonomicznych, które można prawidłowo interpretować zarówno przez decydentów, jak i obywateli.

Jednym z kluczowych wskaźników opisujących rynek pracy i kondycję gospodarki jest przeciętne wynagrodzenie, potocznie „średnia krajowa”. Wskaźnik ten, obliczany przez Główny Urząd Statystyczny (GUS), stanowi podstawową miarę poziomu wynagrodzeń i istotnie wpływa na politykę społeczną oraz gospodarczą.

Mimo znaczenia, średnia krajowa budzi kontrowersje – bywa mylona z typowymi zarobkami, choć nie opisuje wynagrodzenia „przeciętnego” pracownika. W kolejnych kwartałach 2025 roku przeciętne wynagrodzenie brutto wyniosło odpowiednio: 8962,28 zł (I kw.), 8748,63 zł (II kw.), 8771,70 zł (III kw.).

Źródło danych do artykułu: https://zaradnyfinansowo.pl/srednia-krajowa/

Definicja i koncepcja średniej krajowej

Pojęcie podstawowe

Średnia krajowa (przeciętne wynagrodzenie) to średnia arytmetyczna wynagrodzeń osiąganych za pracę w Polsce – suma wypłat danej grupy podzielona przez liczbę zatrudnionych. Jedynym oficjalnym źródłem danych o wynagrodzeniach w Polsce jest GUS.

Wskaźnik jest zdywersyfikowany terytorialnie i sektorowo oraz publikowany kwartalnie i rocznie – dla całego kraju i poszczególnych województw. W lutym 2025 r. GUS podał, że przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w 2024 r. wyniosło 8181,72 zł brutto, a w III kwartale 2025 r. sięgnęło 8771,70 zł brutto. Wynagrodzenia rosną dynamicznie, lecz ich realna siła nabywcza zależy od inflacji.

Rozróżnienie między różnymi typami średnich

Aby poprawnie interpretować dane GUS, warto rozróżniać trzy zakresy publikacji:

• Sektor mikroprzedsiębiorstw – przeciętne wynagrodzenie w firmach zatrudniających do 9 osób;
• Sektor przedsiębiorstw – dane dla podmiotów zatrudniających co najmniej 10 osób;
• Gospodarka narodowa – najszerszy wskaźnik, obejmujący wszystkie podmioty gospodarcze i sektor publiczny.

Różnice między tymi wskaźnikami są istotne. Przykładowo, we wrześniu 2022 r. średnia w sektorze przedsiębiorstw wyniosła 6877,81 zł brutto (wzrost o 14,5% r/r), lecz dotyczyła wyłącznie firm 10+ i nie odzwierciedlała mniejszych podmiotów ani budżetówki. Najbardziej przekrojowe dane zapewnia przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej.

Metodologia obliczania średniej krajowej

Podstawowa formuła obliczeniowa

Przeciętne wynagrodzenie = suma wynagrodzeń brutto w okresie / przeciętna liczba zatrudnionych. Licznik i mianownik muszą być liczone spójnie dla danego okresu.

GUS zawsze podaje wartości brutto. Netto (kwota „na rękę”) jest niższa – przy brutto ok. 8500 zł typowe netto to ok. 60–62% tej kwoty (ok. 5200–5300 zł), zależnie od składników płacy i sytuacji pracownika.

Składniki uwzględniane w obliczeniach

Do obliczeń wlicza się m.in. następujące elementy:

• wynagrodzenia zasadnicze – w formie czasowej, akordowej, prowizyjnej i innej,
• dodatki – stażowe, za szczególne warunki, kwalifikacje i inne dodatki specjalne,
• premie i nagrody – regulaminowe i uznaniowe,
• wynagrodzenia za godziny nadliczbowe – oraz dodatki z tego tytułu,
• wynagrodzenia dodatkowe – za prace mieszczące się w czasie pracy, lecz poza zakresem czynności,
• wypłaty z tytułu udziału w zysku do podziału – zgodnie z zasadami spółki,
• wypłaty z tytułu nadwyżki bilansowej w spółdzielniach – w części przypadającej pracownikom,
• dodatkowe wynagrodzenia roczne („trzynastki”) – ujęte zgodnie z metodologią GUS.

Elementy wykluczone z obliczeń

Z obliczeń średniej krajowej wyłącza się m.in.:

• umowy cywilnoprawne – umowy zlecenia i o dzieło,
• wynagrodzenia z pracy nakładczej – specyficzna forma zatrudnienia poza klasycznym stosunkiem pracy,
• wynagrodzenia za pracę wykonywaną za granicą – poza zakresem statystyki krajowej,
• dochody przedsiębiorców – dotyczą wyłącznie pracowników najemnych.

Wyłączenie cywilnoprawnych form współpracy ogranicza reprezentatywność wskaźnika w branżach, gdzie „zlecenia” i „dzieła” są powszechne.

Źródła danych i procedury zbierania informacji

Źródła informacji

GUS opiera się na wielu źródłach, by uzyskać pełny obraz wynagrodzeń. Kluczowe są:

• Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) – deklaracje płatników składek,
• urzędy skarbowe – dane podatkowe o wypłaconych dochodach,
• badania ankietowe GUS – szczegółowe informacje o strukturze płac i zatrudnienia.

Agregacja danych polega na zsumowaniu wypłat brutto w danym miesiącu/kwartale i podzieleniu tej sumy przez liczbę zatrudnionych.

Zakres podmiotowy badania

Sektor przedsiębiorstw w statystyce GUS obejmuje podmioty zatrudniające 10+ osób, natomiast gospodarka narodowa – wszystkie jednostki, niezależnie od wielkości, w tym sektor publiczny. Szeroki zakres badania zwiększa reprezentatywność wskaźników.

Praktyczne aspekty obliczania średniej krajowej

Podstawowe kroki w procesie obliczeniowym

Proces wyliczania średniej krajowej przebiega według stałej sekwencji:

1. zebranie danych z ZUS, urzędów skarbowych i badań ankietowych,
2. weryfikacja jakości i czyszczenie danych (usuwanie błędów, niespójności),
3. sumowanie wypłat brutto zgodnie z metodologią GUS,
4. ustalenie przeciętnego zatrudnienia w okresie (miesiąc/kwartał),
5. obliczenie ilorazu i zaokrąglenie wyniku,
6. agregacja na poziomie firm, sektorów, województw i całego kraju.

Przykład praktyczny

W firmie DOM-BUD pracuje 10 osób: 9 szeregowych po 6000,00 zł brutto i kierownik z pensją 25 000,00 zł brutto. Suma wynagrodzeń: (6000,00 × 9) + 25 000,00 = 72 000,00 zł. Średnia: 72 000,00 / 10 = 7200,00 zł brutto.

W tym przypadku 90% załogi zarabia poniżej średniej (6000,00 zł), a pojedyncze wysokie wynagrodzenie „zawyża” wynik. To pokazuje ograniczenie średniej arytmetycznej jako miary typowego poziomu płac.

Dane i trendy historyczne

Ewolucja wynagrodzeń w ciągu ostatnich lat

Wynagrodzenia w Polsce wykazują wielolecie trendu wzrostowego, z przyspieszeniem w latach wysokiej inflacji i napięć na rynku pracy. Wybrane dane kwartalne 2020–2024 przedstawia poniższa tabela:

Widać wyraźne wahania tempa wzrostu, ze szczególnie mocnym przyspieszeniem w latach 2022–2023. W 2025 r. trend wzrostowy utrzymuje się, choć dynamika nieco słabnie.

Relacja do minimalnego wynagrodzenia

W 2022 r. płaca minimalna wynosiła 3010 zł brutto, a przeciętne wynagrodzenie było ok. dwukrotnie wyższe. Od 1 stycznia 2025 r. minimalne wynagrodzenie to 4666 zł brutto, przy średniej w I kw. 2025 r. 8962,28 zł brutto – relacja ok. 52%.

Interpretacja średniej krajowej i jej ograniczenia

Problem średniej a mediany

Średnia arytmetyczna jest wrażliwa na bardzo wysokie płace i często nie opisuje zarobków „typowego” pracownika. Dlatego warto porównywać ją z medianą.

Mediana zarobków wyniosła 6856,75 zł brutto, o 18% mniej niż przeciętne wynagrodzenie 8363,69 zł brutto. W kwietniu 2025 r. mediana w gospodarce narodowej wyniosła 7262,00 zł – połowa zatrudnionych zarabiała nie więcej, a połowa nie mniej niż ta kwota.

Tylko mniejszość pracowników osiąga lub przekracza średnią krajową – większość zarabia poniżej średniej.

Wpływ wielkości przedsiębiorstwa

Im większy pracodawca, tym zwykle wyższe płace. W firmach zatrudniających 1000+ osób mediana wyniosła 8203,24 zł, a przeciętne wynagrodzenie 9787,74 zł – były to wartości najwyższe w tej kategorii. Mikrofirmy (do 9 osób) częściej oferują płace zbliżone do minimum ustawowego.

Problemy z reprezentatywnością

Średnia krajowa nie uwzględnia wynagrodzeń z umów cywilnoprawnych (zlecenie, dzieło), które w niektórych sektorach są powszechne (np. media, edukacja, usługi).

Statystyki GUS opierają się na danych oficjalnych – część ekonomii nierejestrowanej i szarej strefy nie jest w pełni odzwierciedlona.

Zastosowania średniej krajowej

Funkcje makroekonomiczne

Średnia krajowa jest punktem odniesienia w wielu przepisach i wskaźnikach. Kluczowe zastosowania obejmują:

• waloryzację świadczeń emerytalnych – utrzymywanie relacji emerytur do wynagrodzeń aktywnych,
• maksymalne stawki notarialne – powiązane ze średnią, by rosnąć proporcjonalnie do płac,
• świadczenia przedemerytalne – kalkulowane w oparciu o przeciętne wynagrodzenie,
• kary i grzywny pieniężne – skalowane do warunków ekonomicznych,
• odszkodowania za wypadki przy pracy – adekwatne do utraconego potencjału zarobkowego.

Rola w negocjacjach zbiorowych

Wzrost średniej krajowej wzmacnia presję płacową i stanowi argument w negocjacjach płacowych. Odzwierciedla też ogólną kondycję gospodarki.

OPZZ wnioskuje nie tylko o wyższe nakłady na usługi publiczne. Apelujemy o systemowe rozwiązania wypracowane na forum Rady Dialogu Społecznego, które pozwalają ukształtować płace w sektorze finansów publicznych w sprawiedliwy sposób

Dysproporcje i różnicowanie wynagrodzeń

Różnice płacowe ze względu na płeć

Mediana mężczyzn (7028,98 zł) przewyższa medianę kobiet o 328,64 zł – luka ok. 4,6%. Przeciętne wynagrodzenie mężczyzn to 8660,04 zł (103,5% średniej ogółem), kobiet – 8057,24 zł (96,3%).

Różnice ze względu na wiek

Najwyższą medianę uzyskują osoby 35–44 lata (7160,00 zł), a najwyższą średnią – grupa 45–54 lata (8831,55 zł).

W grupie 24 lata i mniej mediana wyniosła 5769,81 zł (79,5% ogółem), co odzwierciedla wpływ mniejszego doświadczenia na poziom zarobków.

Różnice branżowe i sektorowe

Najwyższe płace występują w „informacji i komunikacji” – mediana 11 000 zł, średnia 13 641,63 zł. W sektorze „działalność finansowa i ubezpieczeniowa” luka płci sięga 38,2% (różnica przeciętnych płac kobiet i mężczyzn 4495,05 zł).